Sayt kukilərdən istifadə edir
Saytımız saytın performansını, səmərəliliyini və rahatlığını yaxşılaşdırmaq üçün kukilərdən istifadə edir. Saytdan istifadə etməyə davam etməklə siz kukilərdən istifadə ilə razılaşırsınız Daha ətraflı
Saytımız saytın performansını, səmərəliliyini və rahatlığını yaxşılaşdırmaq üçün kukilərdən istifadə edir. Saytdan istifadə etməyə davam etməklə siz kukilərdən istifadə ilə razılaşırsınız Daha ətraflı
O.V. VOROBYOVA*, V.V. RUSAYA
Rusiya Səhiyyə Nazirliyinin “İ.M. Seçenov adına Birinci Moskva Dövlət Tibb Universiteti” AT FDMTM (Seçenov Universiteti), Moskva, Rusiya
Tədqiqatın məqsədi. Xroniki serebrovaskulyar çatışmazlığı olan xəstələrdə xroniki yorğunluq sindromunun müalicəsində noofen preparatının effektivliyinin və keçirilməsinin qiymətləndirilməsi. Material və metodlar. Serebrovaskulyar xəstəliyi olan və daimi yorğunluq hissindən aktiv şikayətlər edən 53 pasiyent iki qrupa randomizə olunaraq müayinə olunmuşdur. Əsas qrupdakı xəstələr (n=33) standart müalicə və noofen preparatı, nəzarət qrupundakı pasiyentlər isə (n=20) — yalnız standart müalicə qəbul etmişdir. Müalicənin effektivliyinin müəyyən edilməsi üçün aşağıdakılardan istifadə olunmuşdur: MFI-20 yorğunluğun qiymətləndirilməsi şkalası; HADS-A təşvişin hospital şkalası; yuxunun keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi üçün Leeds sorğu vərəqəsi (LSEQ). Əlavə olaraq, Şulte testi üzrə zehni iş qabiliyyətinin effektivliyi qiymətləndirilmişdir. Nəticələr və yekun rəy. Noofen ilə müalicə MFI-20 yorğunluğun qiymətləndirilməsi şkalasının məlumatlarına əsasən, yorğunluq hissinin yekun intensivliyinin nəzərəçarpan azalmasına gətirib çıxarmışdır. Yorğunluğun intensivliyinin ilkin səviyyə ilə müqayisədə 30-50% azalması əsas qrupdakı pasiyentlərin 3/4-də müşahidə edilmişdir, noofen yorğunluq sindromunun bütün komponentlərinin, o cümlədən mental komponentin azalmasına və motivasiya səviyyəsinin artmasına təsir etmişdir. Yorğunluğun mental komponentinin azalması Şulte testi üzrə zehni iş qabiliyyətinin effektivliyinin obyektiv yaxşılaşması ilə müşayiət olunmuşdur. Beləliklə, noofenin motivasiya səviyyəsinə və yorğunluğun mental komponentinə təsiri serebrovaskulyar çatışmazlığı olan xəstələrdə koqnitiv təlimin daha effektiv şəkildə keçirilməsinə kömək edə bilər.
Açar sözlər: xroniki serebrovaskulyar çatışmazlıq, xroniki yorğunluq sindromu, təşviş spektri pozuntusu, noofen.
Efficacy and safety of noophen in the treatment of chronic fatigue syndrome in patients
with cerebrovascular insufficiency
O.V. VOROB’EVA, V.V. RUSAYA
Sechenov First Moscow State Medical University, Moscow, Russia
Objective. To assess the efficacy and safety of noophen in the treatment of chronic fatigue syndrome in patients with cerebrovascular
insufficiency. Material and methods. Fifty-three patients with cerebrovascular disease, who complain about persistent fatigue,
were randomized into two groups. Patients of the main group (n=33) received standard therapy and noophen, patients of the
control group (n=20) received only standard therapy. Treatment efficacy was assessed using MFI-20, HADS-A, LSEQ. In addition,
cognitive functioning was evaluated using Schulte test. Results and conclusion. Treatment with noophen resulted in the marked
decrease in the total intensity of fatigue measured with MFI-20. The decrease in fatigue intensity by 30—50% was observed in 3/4
of patients of the main group. Noophen reduced all components of fatigue syndrome, including a mental component, and
improved motivation. The reduction of the mental fatigue component was combined with the improvement of cognitive functioning
assessed with Schulte test. Therefore, the effect of noophen on motivation and mental fatigue component can promote cognitive
training in patients with cerebrovascular insufficiency.
Keywords: chronic cerebrovascular insufficiency, chronic fatigue syndrome, anxiety spectrum disorders, noophen.
Motivasiyasız yorğunluq hissi — serebrovaskulyar çatışmazlığı olan xəstələrdə həddən artıq yayılmış şikayətdir, profilaktik tədbirlərin effektivliyinə mənfi təsir edir, xəstələrin gündəlik həyat fəaliyyətini pozur, həyat keyfiyyətini azaldır. Təəssüf ki, bu simptoma klinisistlər tərəfindən uzun müddət etinasız yanaşılmış və yalnız yaxın keçmişdə klinik reabilitasiyada mühüm hədəf kimi nəzərdən keçirilməyə başlamışdır. İnsultdan sonrakı xroniki yorğunluq sindromu daha çox öyrənilmişdir.
Belə ki, bu klinik fenomenin yayılması kəskin dövrdə 38-73% təşkil edir və xəstələrin əksəriyyətində xroniki fazada da saxlanılır [1]. Müasir tədqiqatlar [2, 3] göstərir ki, insultun kəskin dövründə yaranan xroniki yorğunluq sindromu xəstələrin əksəriyyətində uzun illər qalmaqda davam edir. Beyinin xroniki işemiyasından (BXİ) (serebral mikroangiopatiyadan) əziyyət çəkən xəstələrdə xroniki yorğunluq sindromunun epidemioloji tədqiqatları demək olar ki, aparılmamışdır, lakin klinik təcrübə bu klinik fenomenin
yayılmasının insultdan sonrakı xəstələrlə oxşar olduğunu güman etməyə imkan verir.
Serebrovaskulyar xəstəliyi olan xəstələrdə yorğunluq hissi, tez tükənmə çoxfaktorlu təbiətə malikdir. Xroniki yorğunluğun müstəqil risk amilləri həm bioloji (periventrikulyar və/və ya subkortikal leykoareozun dərəcəsi; yanaşı somatik xəstəliklər səbəbindən sağlamlığın funksional statusunun azalması; xroniki ağrılar), həm də psixopatoloji (depressiya, təşviş, insomniya) səbəblərdir. Daha əvvəl apardığımız çoxmərkəzli tədqiqat [4] göstərmişdir ki, xroniki nevroloji xəstəliklərlə, o cümlədən serebrovaskulyar xəstəliklə assosiasiya olunmuş təşviş-depressiya spektri pozuntuları olan pasiyentlərdə yorğunluq şikayəti üstünlük (84,84%) təşkil edir. Lakin serebral mikroangiopatiyası olan xəstələrdə yorğunluğun yaranmasının və davam etməsinin dəqiq mexanizmləri əhəmiyyətli dərəcədə aşkar olunmamış qalır. Xüsusilə də bu, təcrid olunmuş (müşayiət edən affektiv pozuntular olmadan) asteniyaya aiddir.
Klinik təhlil göstərir ki, xroniki yorğunluq sindromuna həm fiziki, həm də mental komponentlər daxildir. Mental yorğunluğa ilk növbədə subyektiv hisslər (zehni fəaliyyətlə məşğul olmaq imkanının pisləşməsi) aiddir, lakin bununla yanaşı məhsuldarlığın azalması baxımından da obyektiv ölçülə bilər. Mental yorğunluq uzun müddət ərzində diqqəti qoruyub saxlamaq qabiliyyəti ilə sıx əlaqəlidir. Ciddi nəticələrə baxmayaraq, mental yorğunluğun koqnitiv mexanizmləri az öyrənilmişdir. Xüsusilə də, yorğunluq səbəbindən məhsuldarlığın azalmasının koqnitiv resursların (məsələn, diqqət, yaddaş) şiddətlənən pisləşməsi ilə əlaqədar olduğu və ya motivasiyanın itirilməsi nəticəsində yarandığı indiyə qədər məlum deyildir. İstənilən halda, koqnitiv yüklənmə zamanı tez tükənmə BXİ olan xəstələrdə koqnitiv çatışmazlığın nəzərəçarpan dərinləşməsinə gətirib çıxarır. Zehni yorğunluq bu kateqoriyadan olan xəstələrin gündəlik həyatında daimi problem olaraq qalır. Məhz buna görə, BXİ olan xəstələrdə yorğunluq sindromunun mental komponenti bu kateqoriyadan olan xəstələrin reabilitasiya proqramlarında hədəf kimi nəzərdən keçirilməlidir.
Təəssüf ki, serebrovaskulyar patologiyası olan, o cümlədən insultdan sonrakı pasiyentlərdə xroniki yorğunluğun müalicəsinin effektiv farmakoloji və qeyri-farmakoloji metodları demək olar ki, işlənib hazırlanmamışdır [5]. Birincili xroniki yorğunluq sindromunun əsas müalicə metodu olan pilləli şəkildə artan dozalanmış yüklənmə proqramları yorğunluğun koqnitiv komponenti baxımından, xüsusilə də, serbrovaskulyar çatışmazlığı olan xəstələrdə, kifayət qədər effektiv olmadılar. Digər tərəfdən, antidepressantların istifadəsi də heç də həmişə koqnitiv statusun yaxşılaşmasına gətirib çıxarmır, ayrı-ayrı hallarda isə davranış toksikliyi səbəbindən hətta koqnitiv aktivliyi azalda bilər.
Şübhəsiz ki, motivasiya fəallığını artıran və yaxşı keçirilmələri ilə fərqlənən dərman preparatlarına tələbat daha çoxdur.
Noofen preparatı (aminfenilyağ turşusu hidroxlorid) bu şərtə əhəmiyyətli dərəcədə uyğundur, onun təsiredici maddəsi feniletilamin və QAYT-nin törəməsidir. Qeyd etmək lazımdır ki, QAYT beyinin metabolitidir, yəni MSS-nin strukturları tərəfindən metabolizmin təmin olunması və baş beyin hüceyrələrinin effektiv işinin dəstəklənməsi üçün istifadə edilən maddədir. Göstərilmişdir ki, asteniyalı xəstələrdə noofen ilə müalicənin ilk günlərindən sedasiya və ya oyanıqlıq olmadan həyata maraq və təşəbbüskarlıq (hərəkətə motivasiya) artır. Xroniki serebrovaskulyar çatışmazlıqla müşayiət olunan təşviş spektri pozuntuları olan xəstələrin iştirakı ilə apardığımız daha bir tədqiqat [6] göstərmişdir ki, noofen təşvişi aradan qaldırmaqla yanaşı asteniya baxımından aktivləşdirici təsirə malikdir və başlıca olaraq motivasiya pozulmalarına təsir edir.
Bu tədqiqatın məqsədi — BXİ olan xəstələrdə xroniki yorğunluq sindromunun müalicəsi zamanı noofen preparatının effektivliyinin və keçirilməsinin qiymətləndirilməsidir.
Tədqiqatda aşağıdakı iştirak meyarlarına cavab verən 53 pasiyent (20 kişi və 33 qadın) iştirak etmişdir: təyin edilmiş diaqnoz: BXİ; daimi yorğunluq, naxoşluq hissi səbəbindən gündəlik fəallığın azalması, MFI-20 yorğunluğun qiymətləndirilməsi şkalası üzrə göstəricinin 30 xaldan yuxarı olması; komorbid (ən azı) subklinik təşviş (HADS-A təşvişin hospital şkalası üzrə 8 xaldan yuxarı); tədqiqatda iştirak üçün məlumatlandırılmış yazılı razılıq.
Tədqiqata daxil edilməmə meyarları aşağıdakılar olmuşdur: iştirakçının yaşının 40-dan az və ya 70-dən yuxarı olması; müalicə həkiminin fikrincə, təşviş-depressiya spektri simptomlarının, koqnitiv pozuntuların və ya digər serebral simptomların səbəbi ola bilən digər (BXİ-dən əlavə) xəstəliyin və ya patoloji vəziyyətin mövcud olması; barəsində anamnezdən, fiziki müayinədən və/və ya laborator analizlərdən məlum olan və nəticələrə təsir göstərə bilən ağır somatik xəstəliklərin əlamətləri; anamnezdə alkoqolizm və ya narkomaniya; ağır hərəki, hissi, koqnitiv, davranış pozuntularının və ya planlaşdırılmış müayinələrin tam həcmdə keçirilməsini çətinləşdirən digər pozuntuların mövcud olması; bədən kütlə indeksinin (BKİ) 30-dan yuxarı olması; əvvəlki 3 ay ərzində psixotrop preparatların qəbulu; tədqiqat müddətində tədqiqat nəticələrinin təfsirini çətinləşdirə bilən damar, metabolik, nootrop preparatlarla müalicənin aparılması; pasiyentin 2 ay ərzində həkim nəzarəti altında ola bilməməsi və ya olmaq istəməməsi.
Bütün pasiyentlər təsadüfi qaydada iki qrupa randomizə olunmuşdur. Əsas qrupa 33 pasiyent (12 kişi və 21 qadın) daxil olmuşdur, onlar BXİ-nin standart müalicəsi (hipotenziv preparatlar, statinlər, antiaqreqant preparatlar) ilə birlikdə noofen qəbul edirdilər. Noofen preparatı (“Olaynfarm” şirkətinin istehsalı olan aminfenilyağ turşusu hidroxlorid) tibbi istifadə təlimatına
uyğun olaraq, 500 mq dozada gündə 2 dəfə təyin edilmişdir. Müalicə kursunun müddəti 6 həftə təşkil etmişdir. Nəzarət qrupunda 20 xəstə (8 kişi və 12 qadın) olmuş, onların hamısı 6 həftə ərzində BXİ-nin standart müalicəsini qəbul etmişdir.
Qarşıya qoyulmuş məqsədə nail olmaq üçün aşağıdakı qiymətləndirmə şkalalarından və testlərdən istifadə edilmişdir:
Effektivliyin və təhlükəsizliyin planlı qiymətləndirilmələri ilkin gəlişdə və 6 həftəlik müalicədən sonra aparılmışdır.
Effektivliyin qiymətləndirilməsinin ilkin meyarı MFI-20 şkalasının köməyi ilə gündəlik qiymətləndirmə məlumatlarına əsasən yorğunluq hissinin orta yekun intensivliyini — son 7 gün ərzində yorğunluğun intensivlik qiymətlərinin orta qiymətini ölçmək olmuşdur.
Effektivliyin ikincili meyarlarına aşağıdakılar daxil olmuşdur: effektivliyin ilkin meyarının qiymətləndirilməsi əsasında yorğunluq hissinin intensivliyinin müalicənin sonunda 30-50% azaldığı pasiyentlərin faizi; MFI-20 şkalasının 5 əsas domeni üzrə müalicənin sonunda yorğunluq sindromunun əsas xüsusiyyətlərinin şiddətinin dəyişilməsi (ümumi asteniya, aktivliyin azalması, motivasiyanın azalması, fiziki asteniya, psixi asteniya); pasiyentlərin Şulte testində nümayiş etdirdikləri diqqətin dayanıqlılığı və iş qabiliyyəti göstəricilərinin dəyişilməsi; HADS‑A şkalası üzrə təşvişin orta intensivliyinin dəyişilməsi; LSEQ üzrə yuxunun keyfiyyətinin dəyişilməsi.
Tədqiq edilən preparatlarla müalicənin keçirilməsi bütün tədqiqat müddəti ərzində qeydə alınmış əlavə təsirlər əsasında qiymətləndirilmişdir. Əldə edilmiş sosial-demoqrafik, klinik xüsusiyyətlərin və qiymətləndirmə şkalaları üzrə məlumatların statistik işlənilməsi SPSS 18.0 statistik paketinin köməyi ilə yerinə yetirilmişdir. Parametrik və qeyri-parametrik metodlardan istifadə edilmişdir.
Bütün şkalalar üzrə kəmiyyət göstəricilərinin müqayisəsi məqsədilə müstəqil seçmələr üçün t-testindən istifadə edilmişdir
Əsas qrupa və nəzarət qrupuna randomizə olunmuş pasiyentlər arasında sosial-demoqrafik göstəricilər üzrə fərqlər olmamışdır (cədvəl 1).
Tədqiq edilən qruplarda peşə fəaliyyətini qoruyub saxlayan pasiyentlər üstünlük təşkil etmişdir (58,5%). Tədqiq edilən seçmədə qadınlar üstünlük təşkil etmişdir (62,3% vs 37,7%). Pasiyentlərin əksəriyyətinin sosial baxımdan rifahı kifayət qədər yaxşı olmuş, xüsusən, onların 2/3 hissəsi (73,58%) nikahda olmuşdur. Pasiyentlər əsas xəstəliyin ağırlıq dərəcəsi baxımından oxşar olmuş, onların böyük əksəriyyətində II mərhələdə olan xroniki serebrovaskulyar çatışmazlıq diaqnostika olunmuşdur. Noofenin qəbul edildiyi əsas qrupda xəstəliyin II mərhələsində olan xəstələr 87,9%, nəzarət qrupunda isə 80% təşkil etmişdir. Xroniki serebral işemiyanın risk amilləri arasında hipertoniya xəstəliyi və metabolik sindrom üstünlük təşkil etmişdir. Təxminən hər 4-5-ci xəstədə baş beyinin damar mənşəli zədələnməsinin 3 və daha artıq amili müşahidə edilmişdir.
Xəstəliyin əsas simptomunun, yəni motivasiyasız yorğunluq hissinin intensivliyi üzrə aparılmış təhlil qruplar arasında hər hansı əhəmiyyətli fərqi aşkara çıxarmamışdır. Diqqəti cəlb edən məqam odur ki, pasiyentlər fiziki və zehni yorğunluğun intensivliyini demək olar ki, eyni dərəcədə qiymətləndirmişdir. Demək olar ki, bütün pasiyentlər ümumi zəifliyi, hətta minimal fiziki işin yerinə yetirilməsi zamanı tez inkişaf edən yorğunluğu, eləcə də yuxudan sonra güclərin tam bərpa olunmamasını həyat keyfiyyətini pozan əsas səbəblər hesab edirdilər.
Cədvəl 1. Xəstələrin sosial-demoqrafik və klinik xüsusiyyətləri
| Göstərici | Əsas qrup (n=33) | Nəzarət qrupu (n=20) |
| Orta yaş, illər | 54,1±5,9 | 51,5±5,7 |
| Cins, % | ||
| kişilər | 36,0 | 40,0 |
| qadınlar | 64,0 | 60,0 |
| Təhsil səviyyəsi, % | ||
| ali | 63,6 | 60,0 |
| orta | 36,4 | 40,0 |
| Peşə məşğulluğu, % | ||
| məşğulluğu davam etdirənlər | 57,6 | 60,0 |
| işləməyənlər | 42,4 | 40,0 |
| Ailə vəziyyəti, % | ||
| nikahda olanlar | 75,8 | 70,0 |
| tənha insanlar (o cümlədən boşananlar, dullar) | 24,2 | 30,0 |
| BXİ (mərhələ), % | ||
| I | 12,1 | 20,0 |
| II | 87,9 | 80,0 |
| III | 0 | 0 |
| SVX-nin risk amilləri, % | ||
| hipertoniya xəstəliyi | 100 | 100 |
| ürəyin işemik xəstəliyi | 30,3 | 30,0 |
| metabolik sindrom | 27,3 | 30,0 |
| tip 2 şəkərli diabet | 24,2 | 20,0 |
| 3-dən çox risk amili | 24,2 | 20,0 |
| HADS-A şkalası üzrə orta xal | 14,7±0,87 | 14,1±0,76 |
| HADS-D şkalası üzrə orta xal | 6,79±1,41 | 7,21±1,08 |
| Şkala üzrə yorğunluğun orta yekun intensivliyi | ||
| MFI-20, xallar: | 67,3±4,7 | 63,9±5,2 |
| fiziki komponent | 13,1±1,1 | 12,8±0,98 |
| mental komponent | 14,1±1,5 | 13,4±1,1 |
| İşin orta səmərəliliyi (Şulte testi), san. | 52,7±4,1 | 51,9±4,7 |
| Tapşırıqların yerinə yetirilməsinə orta psixi dayanıqlılıq | ||
| (Şulte testi), vah. | 1,18±0,12 | 1,16± 0,14 |
Yorğunluğun mental komponentinin ağırlıq dərəcəsinin xəstələr tərəfindən subyektiv qiymətləndirilməsi onların Şulte testində nümayiş etdirdikləri kimi, diqqətin dayanıqlığının və iş qabiliyyətinin obyektiv aşağı göstəriciləri ilə əlaqəli olmuşdur. Belə ki, qruplar üzrə işin səmərəliliyi “aşağı” kimi qiymətləndirilmiş və 5 xallıq şkala üzrə 2 xala uyğun olmuşdur. Xəstələrin tapşırıqları yerinə yetirməyə psixi dayanıqlılıq (davamlılıq) əmsalı da normativ göstəricilərdən (1-dən az) yuxarı olmuşdur (cədvəl 1). Tədqiq edilən pasiyent qrupları affektiv pozuntuların şiddətinə və spektrinə görə (təşviş spektri pozuntuları üstünlük təşkil etmişdir) də fərqlənməmişdir. Beləliklə, təhlil edilən xəstə qrupları əsas klinik xüsusiyyətlər üzrə oxşar olmuşdur.
Tədqiqata daxil edilmiş 53 pasiyentin hamısı müşahidə proqramını tamamlamışdır. Pasiyentlərin noofen qəbul etdikləri əsas qrupda MFI-20 şkalasının köməyi ilə gündəlik qiymətləndirmə məlumatlarına əsasən yorğunluq hissinin yekun intensivliyinin ilkin 67,3±4,7 xal səviyyəsindən 6 həftəlik müalicədən sonra 41,4±3,1 xal səviyyəsinədək statistik cəhətdən əhəmiyyətli azalması qeydə alınmışdır (р<0,001). Müşahidə müddətində nəzarət qrupunda MFI-20 şkalasının yekun göstəricisində hər hansı dinamika baş verməmişdir.
Əldə edilmiş məlumatlar noofen preparatının tədqiqatda effektivliyin qiymətləndirilməsinin əsas meyarına uyğun olaraq yorğunluğun aradan qaldırılmasında effektivliyini nümayiş etdirir. Əsas qrupda yorğunluq hissinin yekun intensivliyinin azalması orta hesabla 25±6,7 xal təşkil etmişdir, lakin MFI-20 şkalası üzrə yekun hesab normativ göstəricilərə çatmamışdır.
Effektivliyin əlavə meyarlarının təhlili göstərmişdir ki, noofen qəbul edən xəstələr qrupunda 25 (75,8%) pasiyentdə yorğunluq hissinin intensivliyinin fərdi azalması 30-50% təşkil etmişdir. Nəzarət qrupunda bu göstərici yalnız 5 (25%) pasiyentdə əldə edilmişdir. Müalicə fonunda əsas qrupda yorğunluq sindromunun bütün əsas xüsusiyyətləri üzrə etibarlı müsbət dinamika müşahidə olunmuşdur (cədvəl 2). Pasiyentlərdə yorğunluğun fiziki və mental komponentləri azalmış, eləcə də fəallıq artmış və motivasiya yüksəlmişdir.
Nəzarət qrupunda əsas müalicənin korreksiyası fonunda yalnız fiziki yorğunluq göstəricisi etibarlı şəkildə azalmışdır. Yorğunluğun fiziki komponentinin azalması pasiyentlərin aktivliyinin artmasına gətirib çıxarmamışdır.
Cədvəl 2. Müalicə fonunda yorğunluq sindromunun əsas xüsusiyyətlərinin MFI-20 şkalası üzrə dinamikası
| Göstərici, xallar | Əsas qrup (n=33) | Nəzarət qrupu (n=20) | ||
| ilkin | 6 həftə sonra | ilkin | 6 həftə sonra | |
| Ümumi yorğunluq | 13,9±0,9 | 8,1±1,1** | 13,4±1,0 | 11,2±1,3 |
| Fiziki yorğunluq | 13,1±1,1 | 7,3±1,5** | 12,8±0,98 | 9,5±1,1* |
| Motivasiyanın azalması | 13,8±1,7 | 9,2±1,2* | 12,4±1,5 | 10,8±1,9 |
| Fəallığın azalması | 12,4±1,6 | 7,3±1,0* | 11,9±1,4 | 10,5±1,6 |
| Zehni yorğunluq | 14,1±1,5 | 9,5±1,4* | 13,4±1,1 | 12,6±1,5 |
| Yorğunluğun yekun | ||||
| intensivliyi | 67,3±4,7 | 41,4±3,1** | 63,9±5,2 | 54,6±4,7 |
Cədvəl 3. LSEQ şkalası üzrə yuxunun xüsusiyyətlərinin müqayisəli təhlili
| Göstərici, xallar | Əsas qrup (n=33) Nəzarət qrupu (n=20) |
| Yuxuya getmənin asanlığı Yuxunun keyfiyyəti Oyanmanın asanlığı Oyandıqdan sonra davranışın tamlığı | 71,5±17,5* 22,3±12,5 41,1±12,8* 12,1±7,8 51,5±14,3* 11,7±7,3 67,3±18,2* 19,3±10,2 |
Əlavə olaraq noofen qəbul etmiş pasiyentlərdə yorğunluğun mental komponentinin azalması Şulte testi üzrə zehni işin səmərəliliyinin obyektiv yaxşılaşması ilə müşayiət olunmuşdur. Noofenlə aparılmış müalicə kursundan sonra iş səmərəliliyi müalicədən əvvəlki 52,7±4,1 ilə müqayisədə orta hesabla 43,0±3,7 təşkil etmişdir (р<0,01), bu da iş səmərəliliyinin 5 xallıq şkala üzrə 3 xaladək yaxşılaşmasına uyğundur (müalicəyə qədər iş səmərəliliyi 2 xal təşkil edirdi). Bundan əlavə, aparılmış müalicədən sonra xəstələrin tapşırıqların yerinə yetirilməsinə psixi dayanıqlılıq (davamlılıq) əmsalı normativ göstəriciyə çatmış və 0,989±0,098 vah. təşkil etmişdir (normada göstərici 1-dən az olmalıdır). Nəzarət qrupunda zehni işin yerinə yetirilməsinin səmərəliliyində etibarlı dəyişikliklər olmamışdır (müalicə kursundan sonra səmərəlilik ilkin 51,9±4,7 san ilə müqayisədə 49,8±6,7 san təşkil etmişdir). Nəzarət qrupundakı xəstələrin psixi dayanıqlılıq (davamlılıq) əmsalında da müalicə kursundan sonra əhəmiyyətli dəyişikliklər olmamış (ilkin 1,16±0,14 vah. ilə müqayisədə 1,12±0,11 vah.) və normativ göstəricidən yüksək olmuşdur. Əsas qrupun pasiyentlərində MFI-20 şkalası üzrə yorğunluq xüsusiyyətlərinin dinamika göstəriciləri ilə Şulte testi üzrə zehni işin səmərəliliyinin dinamika göstəriciləri arasında aparılan korrelyasiya təhlili motivasiya səviyyəsinin artması ilə iş səmərəliliyinin yaxşılaşması (r=5,35; р<0,01) və psixi dayanıqlılıq əmsalı (r=4,89; р<0,01) arasında nəzərəçarpan əlaqənin olduğunu göstərmişdir. Bundan əlavə, yorğunluğun mental komponenti ilə iş səmərəliliyinin yaxşılaşması arasında da müsbət qarşılıqlı əlaqə (r=4,36; р<0,05) müşahidə edilmişdir. Müalicə kursu başa çatdıqdan sonra, noofen qəbul etmiş pasiyentlərdə HADS-A təşviş şkalası üzrə qiymətləndirmə 6,9±1,9 xal təşkil etmişdir (р<0,01). Beləliklə, müalicənin sonunda pasiyentlərin əksəriyyətində (79%) təşviş simptomları azalmışdır. Müqayisəli təhlil göstərmişdir ki, təşvişin səviyyəsi üzrə qruplararası fərqlər əsas qrupdakı pasiyentlərdə təşviş simptomlarının azalması hesabına əldə edilmişdir (nəzarət qrupunda 11,8±1,94 xal ilə müqayisədə 6,9±1,9 xal, р<0,05). Əsas qrupda və nəzarət qrupunda pasiyentlərin nisbəti (HADS-A şkalası üzrə təşvişin 7 xaldan aşağı səviyyəyədək azalması) müvafiq olaraq 75,8 və 15% təşkil etmişdir (р<0,05). Nəzarət qrupunda yalnız 3 (15%) pasiyentdə təşvişin tam azalması müşahidə olunmuşdur, eyni zamanda 5 (25%) pasiyentdə təşvişin güclənməsi (ilkin səviyyə ilə müqayisədə HADS-A şkalası üzrə 3 xaldan çox artma) baş vermişdir.
Yuxu xüsusiyyətlərinin dinamikasının müqayisəli təhlili qruplar arasında etibarlı fərqlərin olduğunu nümayiş etdirmişdir (cədvəl 3). Noofenin müalicəyə əlavə olunması səhər sedasiyası olmadan yuxu keyfiyyətinin əhəmiyyətli dərəcədə yaxşılaşmasına gətirib çıxarmışdır. Pasiyentlər yuxudan sonra gümrahlıq hissinin artdığını qeyd edirdilər (“oyanmanın asanlığı” və “oyandıqdan sonra davranışın tamlığı” subşkalaları üzrə yüksək xal). Hipnotik təsirli əksər preparatlardan fərqli olaraq, noofen oyandıqdan sonra müvazinət funksiyasına və hərəkətlərin koordinasiyasına mənfi təsir göstərməmişdir.
Tədqiqatın gedişində tədqiqata daxil edilmiş heç bir pasiyentdə ciddi əlavə təsirlər qeydə alınmamışdır. Eləcə də, müşahidə dövründə əlavə olaraq noofen qəbul etmiş xəstələr qrupunda əsas xəstəliyin gedişinin müalicənin dəyişdirilməsini tələb edən ağırlaşma halları qeydə alınmamışdır. Yalnız standart müalicə qəbul etmiş pasiyentlər arasında 4 (20%) nəfərdə əsas xəstəliyin müalicəsinə düzəlişlər edilmişdir (antihipertenziv müalicənin gücləndirilməsi). Əsas qrupda əlavə təsirlər 4 (12%) xəstədə qeydə alınmışdır: 1 (3%) nəfərdə yuxuya meyllilik, 2 (6%) nəfərdə müalicənin başlanğıc dövründə ürəkbulanma olmuş, 1 (3%) pasiyent isə başgicəllənmənin güclənməsindən şikayət etmişdir. Bütün əlavə təsirlər keçici olmuş (əksər hallarda 2 gündən çox olmamaqla), öz-özünə keçib getmiş və tədqiq edilən preparatın ləğvini və ya dozasının tənzimlənməsini tələb etməmişdir.
Beləliklə, serebrovaskulyar çatışmazlıqla əlaqəli xroniki yorğunluq sindromu olan xəstələrin noofen ilə 6 həftəlik müalicəsinin (500 mq gündə 2 dəfə) nəticələri preparatın motivasiyasız yorğunluq hissinin azalması baxımından yüksək terapevtik aktivliyə malik olduğunu göstərir. Nəzarət qrupunda bu göstəricidə 6 həftə ərzində əhəmiyyətli dinamika müşahidə olunmamışdır. Bununla yanaşı, əlavə olaraq noofen qəbul edən pasiyentlərin 3/4 hissəsində yorğunluğun intensivliyinin ilkin səviyyə ilə müqayisədə 30-50% azalması baş vermişdir.
Qeyd etmək vacibdir ki, Noofen mental komponent və motivasiya səviyyəsi də daxil olmaqla, yorğunluq sindromunun bütün komponentlərinə müsbət təsir göstərir. Məhz motivasiya səviyyəsi və yorğunluğun mental komponenti koqnitiv təlimin effektivliyində əsas rol oynayır, bu mövqeni aparılmış korrelyasiya təhlili də sübut edir, bu təhlil motivasiya səviyyəsinin artması, yorğunluğun mental komponentinin azalması və zehni işin səmərəliliyinin yaxşılaşması arasında nəzərəçarpan qarşılıqlı əlaqəni nümayiş etdirmişdir. Bu tədqiqatın nəticələrinə əsasən, işemiyanın ikincili profilaktikasına yönəldilmiş fəal müalicə (antihipertenziv preparatlar, statinlər, antiaqreqant preparatlar) fiziki komponenti müəyyən dərəcədə yaxşılaşdırır.
Lakin müalicəyə noofenin əlavə edilməsi yorğunluğun fiziki komponentini əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.
Aparılmış tədqiqatın nəticələri də noofenin yüksək anksiolitik effektivliyini nümayiş etdirir. Pasiyentlərin böyük əksəriyyətində (79,0%) təşviş simptomları tamamilə aradan qaldırılmışdır.
Təşvişin azalması, gözlənildiyi kimi, yuxunun keyfiyyətinin yaxşılaşması ilə müşayiət olunmuşdur. Noofenin müsbət təsiri yuxunun keyfiyyətini əks etdirən demək olar ki, bütün komponentlərə aid olmuşdur. Noofenin əlavə təsirləri azdır, keçici xarakter daşıyır və preparatın ləğvini tələb etmir.
Noofen serebrovaskulyar çatışmazlığı olan pasiyentlərdə xroniki yorğunluq sindromunun və təşviş pozuntularının müalicəsi üçün effektiv və təhlükəsiz preparat kimi tövsiyə oluna bilər. Noofenin motivasiya səviyyəsinə və yorğunluğun mental komponentinə təsiri serebrovaskulyar çatışmazlığı olan xəstələrdə reabilitasiya proqramlarının, xüsusilə də koqnitiv təlimin daha effektiv keçirilməsinə kömək edə bilər.
Müəlliflər maraqların toqquşmasının olmadığını bildirirlər.
İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYATIN SİYAHISI / REFERENCES
