Yuxu çatışmazlığı və onun nəticələri

Yuxu çatışmazlığı və onun nəticələri: Noofen® yuxunun keyfiyyətinə və gündüz aktivliyinə necə təsir göstərir

• Müasir dünyada xroniki yuxu çatışmazlığı  sağlamlıq üçün çoxsaylı mənfi nəticələrə səbəb olan    kütləvi problemə çevrilmişdir

Yuxu çatışmazlığı — XXI əsrin epidemiyasıdır?

Müasir tədqiqatlar müxtəlif əhali qrupları arasında yuxusuzluğun yayılması üzrə narahatedici statistikanı göstərir ki, bu da bu problemi səhiyyə sistemi üçün prioritet edir¹.

• Yuxusuzluq yaşlı insanlarda daha çox rast gəlinir, ümumi yayılma səviyyəsi isə 20% təşkil edir¹.
• Böyüklərin təxminən üçdə birində yuxu çatışmazlığının bir və ya bir neçə simptomu müşahidə olunur¹.
• Qadınlar yuxusuzluqdan 1,2–1,4 dəfə daha çox əziyyət çəkirlər¹.

Yuxusuzluğun əsasında MSS-nin müxtəlif şöbələrinin qarşılıqlı təsirini əks etdirən mürəkkəb biokimyəvi və neyrofizioloji proseslər dayanır.^2,3

Yuxusuzluğun inkişafını müəyyən edən patofizioloji mexanizmlər:

• Neyrotransmitterlərin (oyadıcı və tormozlayıcı) disbalansı^2,3
• QAYT-nin konsentrasiyasının azalması^2,3
• Yuxu məhrumiyyəti siqnal yollarında və gen ekspressiyasında dəyişikliklərə səbəb olur, həmçinin neyronların dendrit strukturlarında dəyişikliklər yarada bilər^2,3

İnsomniyanın kompleks diaqnostikası⁴

İnsomniyanın dəqiq diaqnostikası sistemli yanaşma və çoxsaylı parametrlərin qiymətləndirilməsini tələb edir. Yalnız pasiyentin şikayətləri deyil, həm də pozuntunun xüsusiyyətləri, onun müddəti və həyat keyfiyyətinə təsiri nəzərə alınmalıdır.

İnsomniyanın inkişaf və xronikiləşmə mexanizmlərini anlamaq üçün üç amil modeli (3A-konsepsiya) geniş istifadə olunur ki, bu da terapevtik təsirin əsas nöqtələrini müəyyən etməyə və pasiyentin aparılması üçün fərdiləşdirilmiş plan işləyib hazırlamağa kömək edir⁵.

İnsomniyanın müalicəsinə yanaşmalar⁴

İnsomniyanın müalicəsinə müasir yanaşma qeyri-dərman və dərman müalicəsini ehtiva edir. Terapevtik strategiyanın seçimi pasiyentin fərdi xüsusiyyətlərinə, pozuntunun ağırlıq dərəcəsinə və yanaşı xəstəliklərin mövcudluğuna əsaslanmalıdır.

01 Koqnitiv-davranış terapiyası

Yuxusuzluğun mental və ya koqnitiv aspektlərinə və sağlam yuxu rejiminin bərpasına yönəlmişdir. Fərdi və ya qrup şəklində həyata keçirilə bilər.

02 Dərman müalicəsi

Yuxunun keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədilə müxtəlif qruplardan olan sedativ preparatların təyin edilməsi. Qısamüddətli müalicə (≤4 həftə).

Dərman müalicəsi üçün optimal həll kimi aminfenilyağ turşusu (məsələn, Noofen® preparatı) çıxış edə bilər⁶

MSS — mərkəzi sinir sistemi

QAYT — qamma-aminyağ turşusu

Mənbələr:

• Risk factors, comorbidities, and consequences of insomnia in adults [Elektron resurs] // UpToDate. URL: https://www.uptodate.com/contents/risk-factors-comorbiditiesand-consequences-of-insomnia-in-adults (müraciət tarixi: 01.11.2025).
• Varinthra, P., Anwar, S. N. M. N., Shih, S. C., & Liu, I. Y. (2024). The role of the GABAergic system on insomnia. Tzu chi medical journal, 36(2), 103–109. https://doi.org/10.4103/tcmj.tcmj_243_23.
• Lyons, L. C., Vanrobaeys, Y., & Abel, T. (2023). Sleep and memory: The impact of sleep deprivation on transcription, translational control, and protein synthesis in the brain. Journal of neurochemistry, 166(1), 24-46. https://doi.org/10.1111/jnc.15787.
• Riemann D, Espie CA, Altena E, Arnardottir ES, Baglioni C, Bassetti CLA, Bastien C, Berzina N, Bjorvatn B, Dikeos D, Dolenc Groselj L, Ellis JG, Garcia-Borreguero D, Geoffroy PA, Gjerstad M, Gonçalves M, Hertenstein E, Hoedlmoser K, Hion T, Holzinger B, Janku K, Jansson- Fröjmark M, Järnefelt H, Jernelöv S, Jennum PJ, Khachatryan S, Krone L, Kyle SD, Lancee J, Leger D, Lupusor A, Marques DR, Nissen C, Palagini L, Paunio T, Perogamvros L, Pevernagie D, Schabus M, Shochat T, Szentkiralyi A, Van Someren E, van Straten A, Wichniak A, Verbraecken J, Spiegelhalder K. The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023 Dec;32(6):e14035. doi: 10.1111/jsr.14035. PMID: 38016484.
• Palesh O, Peppone L., Innominato F.P, et al. Prevalence, putative mechanisms, and current management of sleep problems during chemotherapy for cancer. Nat Sci Sleep. 2012;4:151-162
• .Воробьева, О. В. Эффективность и безопасность препарата ноофен в терапии синдрома хронической усталости у больных с цереброваскулярной недостаточностью / О. В. Воробьева, В. В. Русая // Журнал неврологии и психиатрии им. C.C. Корсакова. – 2017. – Т. 117, № 11. – С. 31-36. – DOI 10.17116/jnevro201711711131-36. – EDN ZXGAJB.
• Noofen®, kapsullar 500 mq preparatının tibbi istifadə təlimatı.
• Vlasov, N. A. “Effect of Derivatives of Gamma-Aminobutyric Acid on Sleep Disturbances in Neuroses.” Bulletin of Experimental Biology and Medicine, vol. 85, no. 2, 1978, pp. 169-171 MƏLUMATLAR SƏHİYYƏ MÜTƏXƏSSİSLƏRİ ÜÇÜN NƏZƏRDƏ TUTULMUŞDUR, TİBBİ İSTİFADƏ TƏLİMATI İLƏ TANIŞ OLMAQ ZƏRURİDİR