Nevrologiya

AH-nin kompleks müalicəsi: klinik məlumatlar

ÜST-nin qlobal hesabatının məlumatlarına əsasən, arterial hipertenziyası (AH) olan böyüklərin yalnız 21%-i arterial təzyiqə (AT) davamlı nəzarətə nail olur¹. Səbəblər aydın görünə bilər: kifayət qədər effektiv olmayan müalicə sxemləri, müalicəyə əməl etmə səviyyəsinin aşağı olması, yanaşı xəstəliklər. Lakin klinik təcrübə göstərir ki, hətta düzgün seçilmiş müalicə zamanı belə AT qeyri-sabit qala bilər². Bunun səbəbi isə həm AT-nin qalxıb-enmələrini gücləndirə, həm də standart müalicənin effektivliyini azalda bilən gizli, lakin əhəmiyyətli amil — təşviş pozuntuları (TP) ola bilər^3,4.

AH-nin müalicəsində tam qiymətləndirilməyən amil

TP populyasiyada geniş yayılmışdır və AH olan pasiyentlərdə xüsusilə tez-tez müşahidə olunur. Tədqiqatların məlumatlarına əsasən, AH olan şəxslər arasında reaktiv təşviş pasiyentlərin 30,2%-də, şəxsiyyət təşvişi isə 30,6%-də aşkar edilir³.

TP AH-nin gedişinə kompleks təsir göstərir:

Simpatik sinir sistemini aktivləşdirir, hətta stabil dərman müalicəsi fonunda belə damar tonusunu və AT-nin variabelliyini artırır²

Müalicəyə əməl etmə səviyyəsini azaldır: təşvişli pasiyentlər preparatların qəbul rejimini daha tez-tez pozur, müalicəni özbaşına dayandırır və ya dəyişdirirlər⁴

Beləliklə, təşviş yalnız “fon vəziyyəti” deyil, düzgün antihipertenziv müalicə aparıldıqda belə hədəf AT-yə nail olmağa mane ola bilən amildir^3,4. Bu fonda AH və yanaşı təşviş əlamətləri olan pasiyentlərin müalicəsində əlavə yanaşmaların rolunun öyrənilməsinə getdikcə daha çox diqqət yetirilir⁵.

V.N. Kazakovun tədqiqatındastandart hipotenziv müalicə sxeminə sedativ təsirə malik olmayan, koqnitiv funksiyalara təsir etməyən və eyni zamanda emosional vəziyyəti stabilləşdirərək təşvişin şiddətini azaldan anksiolitikin — mebikarın (Adaptol® preparatının təsiredici maddəsi) daxil edilməsi nəzərdən keçirilmişdir^3,5.

AH-nin kompleks müalicəsi: tədqiqatın nəticələri

V.N. Kazakovun tədqiqatında AH-nin kompleks müalicəsinə mebikarın* daxil edilməsinin effektivliyi AT-nin səviyyəsinə, təşvişin şiddətinə və klinik simptomatikaya təsiri baxımından qiymətləndirilmişdir⁵.

Tədqiqatın dizaynı

Tədqiqata AH olan 50 pasiyent daxil edilmiş və onlar iki qrupa randomizə olunmuşdur:

• Əsas qrup (n=25): standart antihipertenziv müalicə + L-arginin (gündə 2 dəfə 5 ml) + mebikar (Adaptol® 500 mq dozada gündə 2 dəfə)
• Müqayisə qrupu (n=25): yalnız əsas hipotenziv müalicə

Müşahidə müddəti 1 ay təşkil etmişdir. Bu müddət ərzində, o cümlədən aşağıdakılar qiymətləndirilmişdir⁵:

• Sistolik və diastolik AT-nin səviyyəsi
• Təşvişin şiddəti
• Klinik simptomların müddəti: baş ağrısı, yuxu pozuntusu

Tədqiqatın nəticələri⁵

Mebikarın istifadə edildiyi kombinə olunmuş müalicə əsas müalicə ilə müqayisədə əhəmiyyətli üstünlüklər nümayiş etdirmişdir⁵.

*Nəzarət qrupundakı pasiyentlər antihipertenziv vasitələri, statinləri və antitrombositar preparatları ehtiva edən əsas müalicə qəbul etmişdilər. Əsas qrupdakı pasiyentlər isə əsas müalicəyə əlavə olaraq mebikar (gündə 2 dəfə 500 mq dozada 1 tablet) və 4,2%-li L-arginin məhlulu (gündə 2 dəfə 10 ml) qəbul etmişdilər.

AH — arterial hipertenziya;

AT — arterial təzyiq;

ÜST — Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı;

SAT — sistolik arterial təzyiq;

TP — təşviş pozuntusu

Mənbələr:

1. The WHO Global report 2023 on hypertension warning the emerging hypertension burden in globe and itstreatment strategy. Hypertension Research. 2024; 47:1099–1102 https://doi.org/10.1038/s41440-024-01622-w
2. Золотовская И.А., Давыдкин И.Л., Повереннова И.Е. Тревожно-ассоциированная вариабельностьартериального давления у пациентов с фибрилляцией предсердий, перенесших кардиоэмболическийинсульт. Терапевтический архив. 2017; 89(2):150–156.
3. Крыжановский С.М., Самушия М.А., Иосава И.К. и др. Эффективность Адаптола в терапии тревожно-депрессивного синдрома у пациентов с соматической патологией: систематический анализ. Кремлевскаямедицина. Клинический вестник. 2023; 1:43–50.
4. Слобожанинова Е.В., Савиных Е.А., Чепурных А.Я. и др. Взаимосвязь личностной тревожности и типатемперамента с приверженностью к лечению у больных гипертонической болезнью. Вятский медицинскийвестник. 2020; 3:55–59.
5. Kazakov V.N., Potiazhenko M.Yu., Nastroga E.V. Optimization of arterial hypertension therapy in patients withpost-COVID syndrome. Arterial Hypertension. 2023; 29(6):582–588. DOI: 10.18705/1607-419X-2023-29-6-582-588

Yuxu çatışmazlığı və onun nəticələri: Noofen® yuxunun keyfiyyətinə və gündüz aktivliyinə necə təsir göstərir

• Müasir dünyada xroniki yuxu çatışmazlığı  sağlamlıq üçün çoxsaylı mənfi nəticələrə səbəb olan    kütləvi problemə çevrilmişdir

Yuxu çatışmazlığı — XXI əsrin epidemiyasıdır?

Müasir tədqiqatlar müxtəlif əhali qrupları arasında yuxusuzluğun yayılması üzrə narahatedici statistikanı göstərir ki, bu da bu problemi səhiyyə sistemi üçün prioritet edir¹.

• Yuxusuzluq yaşlı insanlarda daha çox rast gəlinir, ümumi yayılma səviyyəsi isə 20% təşkil edir¹.
• Böyüklərin təxminən üçdə birində yuxu çatışmazlığının bir və ya bir neçə simptomu müşahidə olunur¹.
• Qadınlar yuxusuzluqdan 1,2–1,4 dəfə daha çox əziyyət çəkirlər¹.

Yuxusuzluğun əsasında MSS-nin müxtəlif şöbələrinin qarşılıqlı təsirini əks etdirən mürəkkəb biokimyəvi və neyrofizioloji proseslər dayanır.^2,3

Yuxusuzluğun inkişafını müəyyən edən patofizioloji mexanizmlər:

• Neyrotransmitterlərin (oyadıcı və tormozlayıcı) disbalansı^2,3
• QAYT-nin konsentrasiyasının azalması^2,3
• Yuxu məhrumiyyəti siqnal yollarında və gen ekspressiyasında dəyişikliklərə səbəb olur, həmçinin neyronların dendrit strukturlarında dəyişikliklər yarada bilər^2,3

İnsomniyanın kompleks diaqnostikası⁴

İnsomniyanın dəqiq diaqnostikası sistemli yanaşma və çoxsaylı parametrlərin qiymətləndirilməsini tələb edir. Yalnız pasiyentin şikayətləri deyil, həm də pozuntunun xüsusiyyətləri, onun müddəti və həyat keyfiyyətinə təsiri nəzərə alınmalıdır.

İnsomniyanın inkişaf və xronikiləşmə mexanizmlərini anlamaq üçün üç amil modeli (3A-konsepsiya) geniş istifadə olunur ki, bu da terapevtik təsirin əsas nöqtələrini müəyyən etməyə və pasiyentin aparılması üçün fərdiləşdirilmiş plan işləyib hazırlamağa kömək edir⁵.

İnsomniyanın müalicəsinə yanaşmalar⁴

İnsomniyanın müalicəsinə müasir yanaşma qeyri-dərman və dərman müalicəsini ehtiva edir. Terapevtik strategiyanın seçimi pasiyentin fərdi xüsusiyyətlərinə, pozuntunun ağırlıq dərəcəsinə və yanaşı xəstəliklərin mövcudluğuna əsaslanmalıdır.

01 Koqnitiv-davranış terapiyası

Yuxusuzluğun mental və ya koqnitiv aspektlərinə və sağlam yuxu rejiminin bərpasına yönəlmişdir. Fərdi və ya qrup şəklində həyata keçirilə bilər.

02 Dərman müalicəsi

Yuxunun keyfiyyətini yaxşılaşdırmaq məqsədilə müxtəlif qruplardan olan sedativ preparatların təyin edilməsi. Qısamüddətli müalicə (≤4 həftə).

Dərman müalicəsi üçün optimal həll kimi aminfenilyağ turşusu (məsələn, Noofen® preparatı) çıxış edə bilər⁶

MSS — mərkəzi sinir sistemi

QAYT — qamma-aminyağ turşusu

Mənbələr:

• Risk factors, comorbidities, and consequences of insomnia in adults [Elektron resurs] // UpToDate. URL: https://www.uptodate.com/contents/risk-factors-comorbiditiesand-consequences-of-insomnia-in-adults (müraciət tarixi: 01.11.2025).
• Varinthra, P., Anwar, S. N. M. N., Shih, S. C., & Liu, I. Y. (2024). The role of the GABAergic system on insomnia. Tzu chi medical journal, 36(2), 103–109. https://doi.org/10.4103/tcmj.tcmj_243_23.
• Lyons, L. C., Vanrobaeys, Y., & Abel, T. (2023). Sleep and memory: The impact of sleep deprivation on transcription, translational control, and protein synthesis in the brain. Journal of neurochemistry, 166(1), 24-46. https://doi.org/10.1111/jnc.15787.
• Riemann D, Espie CA, Altena E, Arnardottir ES, Baglioni C, Bassetti CLA, Bastien C, Berzina N, Bjorvatn B, Dikeos D, Dolenc Groselj L, Ellis JG, Garcia-Borreguero D, Geoffroy PA, Gjerstad M, Gonçalves M, Hertenstein E, Hoedlmoser K, Hion T, Holzinger B, Janku K, Jansson- Fröjmark M, Järnefelt H, Jernelöv S, Jennum PJ, Khachatryan S, Krone L, Kyle SD, Lancee J, Leger D, Lupusor A, Marques DR, Nissen C, Palagini L, Paunio T, Perogamvros L, Pevernagie D, Schabus M, Shochat T, Szentkiralyi A, Van Someren E, van Straten A, Wichniak A, Verbraecken J, Spiegelhalder K. The European Insomnia Guideline: An update on the diagnosis and treatment of insomnia 2023. J Sleep Res. 2023 Dec;32(6):e14035. doi: 10.1111/jsr.14035. PMID: 38016484.
• Palesh O, Peppone L., Innominato F.P, et al. Prevalence, putative mechanisms, and current management of sleep problems during chemotherapy for cancer. Nat Sci Sleep. 2012;4:151-162
• .Воробьева, О. В. Эффективность и безопасность препарата ноофен в терапии синдрома хронической усталости у больных с цереброваскулярной недостаточностью / О. В. Воробьева, В. В. Русая // Журнал неврологии и психиатрии им. C.C. Корсакова. – 2017. – Т. 117, № 11. – С. 31-36. – DOI 10.17116/jnevro201711711131-36. – EDN ZXGAJB.
• Noofen®, kapsullar 500 mq preparatının tibbi istifadə təlimatı.
• Vlasov, N. A. “Effect of Derivatives of Gamma-Aminobutyric Acid on Sleep Disturbances in Neuroses.” Bulletin of Experimental Biology and Medicine, vol. 85, no. 2, 1978, pp. 169-171 MƏLUMATLAR SƏHİYYƏ MÜTƏXƏSSİSLƏRİ ÜÇÜN NƏZƏRDƏ TUTULMUŞDUR, TİBBİ İSTİFADƏ TƏLİMATI İLƏ TANIŞ OLMAQ ZƏRURİDİR

Ekzogen xolin və insult riskləri: xolin donatorları niyə həmişə təhlükəsiz deyillər və asetilxolinin fizioloji modulyasiyası (Neyromidin®) insultdan sonra bərpanı necə yaxşılaşdırır

İnsult dünyada tezliyinə görə ölümün ikinci səbəbidir¹

Son 30 il ərzində aşağıdakılar artmışdır¹:

Xolin nə vaxt artıq faydalı olmur: “beyin üçün qida əlavələrinin” əks tərəfi

Ekzogen xolin demensiyanın və xolinergik sistemin disfunksiyasının profilaktikası məqsədilə, qida əlavələri, məsələn, L-alfa-qliserilfosforilxolin şəklində təyin olunur.

Xolin orqanizmə daxil olduqda bağırsaq mikroflorasının iştirakı ilə trimetilaminoksidə (TMAO) sintez olunur.

TMAO metabolitinin təhlükəsi nədədir²?

Köpüklü hüceyrələrin yaranmasını və aterosklerotik piləklərin böyüməsini gücləndirir

Endotelial disfunksiyanın — endotelin iltihabının səbəblərindən biridir

Trombositlərin aqreqasiyasını və işemik insult riskini artırır

L-alfa-qliserilfosforilxolin (xolin alfosserat): elm ekzogen xolinin qəbulu ilə bağlı nə deyir³

12 milyondan çox insanın iştirak etdiyi 10 illik kohort tədqiqatının nəticələri aşağıdakıları göstərmişdir³:

Damar riski olan pasiyentlərə xolin donatorlarının təyin edilməsi metabolik xüsusiyyətlər və bağırsaq mikrobiotasının tərkibi nəzərə alınmaqla fərdiləşdirilmiş yanaşma tələb edir; yüksək dozalı xolin tərkibli preparatların və BFMQƏ-lərin nəzarətsiz istifadəsindən çəkinmək lazımdır.

İnsult keçirmiş pasiyentlər üçün xolinergik tənzimləmənin hansı təhlükəsiz dəstəyi seçilməlidir?

Asetilxolin muskarin və nikotin reseptorları, xüsusilə də, α7-nAChR vasitəsilə hüceyrədaxili siqnal kaskadlarını aktivləşdirir ki, bunlar da BDNF geninin transkripsiyasını işə salırlar⁵.

Asetilxolinesterazanın geri dönən inhibitoru olan Neyromidin® (ipidakrin) onun parçalanmasını bloklayaraq sinapslarda endogen asetilxolinin konsentrasiyasını artırır¹¹.

İnsultdan sonra funksiyaların bərpasının aktual strategiyası

Karotid hövzəsinin işemik insultu olan pasiyentlərin daxil edildiyi randomizə olunmuş tədqiqatda Neyromidin® preparatının standart müalicəyə əlavə edilməsi nəzarət qrupu ilə müqayisədə nevroloji funksiyaların daha nəzərə çarpan dərəcədə bərpasına kömək etmişdir. Preparat yaxşı keçirilmiş, əlavə təsirlər qeydə alınmamışdır⁹.

Müalicənin effektivliyinin ümumi qiymətləndirilməsi

Neyromidin® preparatı ilə müalicə zamanı nevroloji simptomatikanın şiddətinin tədricən azalması müşahidə olunmuş və insultdan sonra 80-ci gündə SİŞ üzrə nevroloji status orta hesabla 22% yaxşılaşmışdır. İnsultun ağırlıq dərəcəsi yüngül səviyyəyə uyğun olmağa başlamışdır.

Yalnız əsas müalicə qəbul edən pasiyentlərin dinamikası qiymətləndirildikdə isə, ilkin səviyyə ilə müalicənin başlanmasından 80 gün sonrakı səviyyə arasında statistik cəhətdən əhəmiyyətli fərqlər aşkar edilməmişdir.

İnsultun kəskin dövründə Neyromidin® preparatının təyin olunma sxemi^10,11

14 gün ərzində: 15 mq/ml məhlul gündə 2 dəfə 1 ml olmaqla əzələ daxilinə

Daha sonra müalicə tablet formasına keçidlə davam etdirilir: gündə 40 mq (gündə 2 dəfə 1 tablet) 45–90 gün müddətində

İnsultun kəskin dövründə Neyromidin® preparatı yalnız pasiyentin vəziyyəti sabitləşdikdən sonra əsas müalicəyə daxil edilir.

TMAO — trimetilaminoksid, TMA — trimetilamin, α-GPC — L-alfa-qliserilfosforilxolin,

BFMQƏ — bioloji fəallığa malik qida əlavəsi, BDNF (brain-derived neurotrophic factor) — beyinin neyrotrofik faktorunun zülalı, MSS — mərkəzi sinir sistemi, PNS — periferik sinir sistemi, SİŞ — Skandinaviya insult şkalası.

Mənbələr:

• GBD 2019 Stroke Collaborators. “Global, regional, and national burden of stroke and its risk factors, 1990–2019: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2019.” Lancet Neurol., vol. 20, 2021, pp. 795–820. Published Online September 3, 2021. doi: 10.1016/S1474-4422(21)00252-0
• Zhu Y. et al. Gut microbiota in atherosclerosis: focus on trimethylamine N-oxide. APMIS, 2020; 128(5):353-366. DOI: 10.1111/apm.13038 JAMA Netw Open Published Online: November 24, 2021;4;(11):e2136008. doi:10.1001/jamanetworkopen.2021.36008
• Lee G, Choi S, Chang J, Choi D, Son JS, Kim K, Kim SM, Jeong S, Park SM. Association of L-α Glycerylphosphorylcholine With Subsequent Stroke Risk After 10 Years. JAMA Netw Open. 2021 Nov 1;4(11):e2136008. doi: 10.1001/jamanetworkopen.2021.36008. PMID: 34817582; PMCID: PMC8613599.
• Otokita S. et al. Impact of rehabilitation start time on functional outcomes after stroke. Journal of Rehabilitation Medicine. 2021; 53(1): jrm00145. doi: 10.2340/16501977-2775
• Liu Yi et al. Early Rehabilitation after Acute Stroke: The Golden Recovery Period. Acta Neurologica Taiwanica, 2022.
• Aşağıdakı materiallar üzrə uyğunlaşdırılıb: Bernhardt J., Hayward K.S., Kwakkel G. et al. Agreed definitions and a shared vision for new standards in stroke recovery research: The Stroke Recovery and Rehabilitation Roundtable Taskforce. International Journal of Stroke. 2017; 12(5): 444–450. doi: 10.1177/1747493017711816
• Fernandes C.C. et al. Postsynaptic action of brain-derived neurotrophic factor attenuates alpha7 nicotinic acetylcholine receptor-mediated responses in hippocampal interneurons. Journal of Neuroscience. 2008; 28(21):5611–8. doi: 10.1523/JNEUROSCI.5378-07.2008 PMID: 18495895; PMCID: PMC6670615
• Bathina S., Undurti N.D. Brain-derived neurotrophic factor and its clinical implications. Archives of Medical Science. 2015; 11(6):1164–78. doi: 10.5114/aoms.2015.56342
• Maximova M.Yu. et al. Neyromidin in ischemic stroke. Journal of Neurology and Psychiatry. 2013; 3. Д. Амулин И. В. с соавт. Нейромидин® в клинической практике. 2-е изд., перераб. и доп. — М.: ООО «Медицинское информационное агентство», 2016. — 60 стр. ISBN 978-5-8948-1942-6.
• Neyromidin® dərman vasitəsinin tibbi istifadə təlimatı.