Təşviş pozuntusu (TP) — somatik xəstəlikləri olan pasiyentlərdə ən geniş yayılmış komorbid vəziyyətlərdən biridir. Ambulator təcrübə şəraitində TP-nin erkən aşkarlanması və vaxtında müalicəsi təkcə pasiyentin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmağa deyil, həm də əsas müalicənin effektivliyini artırmağa imkan verir ¹.

Ambulator mərhələdə TP-nin diaqnostikası

1. Təşvişin davranış və somatik əlamətləri

Təşviş pozuntusu olan pasiyentlərdə çox zaman həkim qəbuluna gələrkən özünü göstərən səciyyəvi davranış xüsusiyyətləri müşahidə olunur: ¹

• Tələskənlik, çoxdanışanlıq
• Vəziyyətə nəzarət etməyə meyllilik
• Simptomlara fokuslanma və vəziyyətin fəlakətləşdirilməsi
• Bir yerdə otura bilməmək
• Çoxsaylı somatik şikayətlər
• Xırda motorikanın güclənməsi (düymələrə toxunur, ayağını əsdirir və s.)
• Təkrarlanan suallar, təhlükənin təsdiqini axtarmaq
• Əsəbilik, yuxu pozuntuları, daxili gərginlik
• Özünüdiaqnostikaya və özünümüalicəyə meyllilik
• Dərman vasitələrindən və ya alkoqoldan sui-istifadə

2. İki sual vasitəsilə skrininq

Təşviş pozuntusunun tez bir zamanda aşkarlanması üçün iki sadə sual verilməlidir.¹.

1. Son 2 həftə ərzində sizdə narahatlıq, təşviş və ya əsəbilik hissi olubmu?
2. Son 2 həftə ərzində sizdə narahatlıq, gərginlik və ya əsəbilik hissini dayandıra və ya nəzarət altına ala bilməmək hissi olubmu?

Hər iki suala müsbət cavab verilməsi daha ətraflı diaqnostikanın aparılması üçün əsasdır.¹

3. HADS şkalası

HADS şkalası somatik pasiyentlərdə ambulator diaqnostika üçün əlverişli alətdir. Bu şkala aşağıdakılara imkan verir:¹.

• Təşviş və depressiyanın şiddətini qiymətləndirməyə
• Qəbul zamanı məhdud vaxt şəraitində diaqnostika aparmağa
• Müalicə taktikasının seçilməsi üçün nəticələrdən başlanğıc nöqtəsi kimi istifadə etməyə

Klinik cəhətdən ifadə olunmuş təşviş və ya depressiya əlamətləri aşkar edildikdə, psixiatrın konsultasiyası göstərişdir. Digər hallarda həkim öz ixtisası çərçivəsində TP olan pasiyentə müstəqil şəkildə yardım göstərmək hüququna malikdir.¹

Təşviş pozuntusunun müalicə imkanları

Psixofarmakoterapiyanın ümumi prinsipləri:¹

• Minimal terapevtik dozalardan başlamaq, sonradan titrləmə aparmaq
• Əsas xəstəlik üzrə təyin edilmiş preparatlarla mümkün qarşılıqlı təsiri nəzərə almaq
• Stabil effekt əldə etmək və residivin qarşısını almaq üçün müalicənin müddəti — ən azı 3 ay olmalıdır

Preparatların seçimi:¹

• Benzodiazepinlər effektivdir, lakin məhdudiyyətlər mövcuddur: asılılıq riski, koqnitiv pozuntular, ləğvetmə sindromu
• Xüsusilə uzunmüddətli müalicə üçün əlavə təsirlərin riski minimal olan qeyri-benzodiazepin anksiolitiklərinə üstünlük verilməlidir

Fənlərarası ekspert qrupu tərəfindən hazırlanmış alqoritm aşağıdakı mərhələləri əhatə edir:¹

1. İlkin qəbul: təşvişin klinik və davranış əlamətlərinə diqqət yetirin.
2. Skrininq: yuxarıda qeyd olunmuş iki sualı verin.
3. HADS şkalası üzrə qiymətləndirmə: müsbət cavablar olduqda test aparılır.
4. Diaqnostika və yönləndirmə:

   — Depressiya və şiddətli təşviş əlamətləri olduqda — psixiatra yönləndirmə

   — Digər hallarda — sindromal diaqnozun qoyulması və müalicənin başlanması

5. Müalicə: ən azı 3 ay müddətinə təşviş əleyhinə müalicə təyin olunur.
6. Effektivliyin qiymətləndirilməsi: əgər 3 aydan sonra yaxşılaşma yoxdursa — psixiatrın təkrar konsultasiyası

Yekun nəticələr

Ambulator təcrübədə təşviş pozuntuları ilə effektiv işləmək üçün kompleks yanaşma və pasiyentin davranışına diqqətlilik tələb olunur. Müşahidə olunan simptomlarla yanaşı, təşvişin səviyyəsini tez bir zamanda qiymətləndirməyə və zərurət olduqda, müalicəyə vaxtında başlamağa imkan verən skrininq suallarından və HADS kimi sadə şkalalardan fəal şəkildə istifadə etmək vacibdir. TP-nin müalicəsinə erkən başlanılması təkcə pasiyentin həyat keyfiyyətini yaxşılaşdırmır, həm də əsas somatik xəstəliyə daha yaxşı nəzarət olunmasına kömək edir¹.

HADS (Hospital Anxiety and Depression Scale) — təşviş və depressiyanın hospital şkalası

TP — təşviş pozuntusu

Mənbələr

1. M.A. Samuşiya, A.S. Al-Şukri, İ.İ. Baranov və b. Pasiyentlərdə somatik patologiya ilə əlaqələndirilən təşvişin ümumi klinik təcrübədə diaqnostika və müalicə alqoritminin işlənib hazırlanması. Ekspertlər şurasının qətnaməsi. S.S. Korsakov adına Nevrologiya və Psixiatriya jurnalı 2025; 125(1):1-8. https://doi.org/10.17116/jnevro202512501162